komek-otbasy.kz
Тұрмыстық зорлық - зомбылық түрлері
Неге көңіл аударуыңыз қажет?
Көмек картасы
Балаларға қатысты зорлық-зомбылықты қалай анықтауға болады. Балаларға қатысты зорлық-зомбылық психологиясы

KZ Направления

Балаларға арналған мекемелердегі ұжымдық зорлық-зомбылық түрлері
Балаларға арналған мекемелердегі ұжымдық зорлық-зомбылық түрлері

Балаларға арналған мекемелердегі ұжымдық зорлық-зомбылықтың келесідей екі нысаны: буллинг и мобинг болады.

Буллинг (ағылш.: bully – төбелескіш, адамдарға тиісуді ұнатады) ұжымның бір мүшесін басқа мүшесінің қудалауы түріндегі психологиялық зорлық-зомбылық түрі. Буллинг келесідей көрініс табады: вербалды агрессия (мысалы адамды ренжітетін есімдер ойлап табу «семіз», «төрткөз», т.б.); қорлау (сыртқы келбетіне, дененің ерекшеліктеріне, оқу проблемаларына және т.б. қатысты болуы мүмкін); мазақ ету; қорқыту, физикалық зорлық-зомбылық қаупі; жала жабу; бопсалау (көбіне олар ақша, телефон, заттарды алады), киімге, заттарға, оқу құралдарына зиян келтіру; қоғамнан оқшалау; елемеу. Соңғы жылдары әлеуметтік желілерде қауіп төндіретін хабарламалар, фотосуреттер және видеолар түріндегі кибербуллинг кең таралды.

Моббинг (ағылш.: mob – жамағат, адамдар тобы) – ұжымның бір мүшесін басқа мүшелерінің қудалауы түріндегі психологиялық зорлық-зомбылық түрі. Бұл жағдайда құрдастар мазақ етеді. Олар өздерінен сәл өзгеше болатын (мыс.: олардың арасында әдеттегідей емес, киіну, жүріс-тұрысы өзгеше, т.б.) құрдастарын мазақ етеді. Бір баланың екінші бір баланы мазақтауына топтың басқа мүшелері қосылып буллинг моббингке айналады. Моббингтің көрінісіне мыналар жатады: мазақ ету, жала жабу, түрлі қорлау, ұжымдық ұрып-соғу және т.б.

Зорлық-зомбылыққа ұшыраған балалар, әдетте, психикалық жарақат алады, психикасына әсер ететін ауыр оқиғаны бастан кешіреді, бірақ сонымен бірге тиісті түрде оқиғаға қарсы күресу және өмірге бейімделуі қиынға соғады. Нәтижесінде баланың әлеуметтенуге деген потенциалы төмендейді, стресспен үйлесетін психикалық зақымдаулар дамуы мүмкін.

Травматикалық жағдайлардың екі түрі бар. Бірінші типте қысқа мерзімді травматикалық оқиға болады, екіншісінде - травматикалық стресстің тұрақты және қайталанатын әсері болады. Ерекше жабық түрдегі мекемелерде балаға зорлық-зомбылық көрсеткен жағдайда, ол екінші типтегі травматикалық жағдайға тап болады - ол созылмалы түрде зорлық-зомбылыққа душар болады, бұл көбінесе жағымсыз салдарға әкеледі.

Сонымен қатар, зорлық-зомбылық салдарының ауырлығы баланың биологиялық және конституциялық ерекшеліктеріне байланысты, зорлық-зомбылықтың теріс деструктивті әсерінің қаупі соғұрлым жоғары болады. Балалар мекемесінде зорлық-зомбылықтың ауыр зардаптарының туындау ықтималдығы балаларда «қауіпсіздік аралдарының» болуы кезінде айтарлықтай төмендейді (достар, қолдау көрсететін мұғалім, спорттық секциясының жаттықтырушысы және т.б.). Жабық мекемелердегі (интернаттардағы, баспаналардағы, колониялардағы және т.б.) балалардың мұндай «қауіпсіздік аралдарын» құру мүмкіндігі аз. Көптеген балалар жеке кеңістіктің жетіспеушілігіне, тек өзіне тиесілі жеке заттардың шектеулі мөлшеріне шыдай алмайды. Мұның салдарынан әртүрлі жолдармен көрінетін эмоционалды-еріктік саланың бұзылуы пайда болады. Жабық мекеме қызметкерлерінің назары, ең алдымен, эмоционалды тұрғыдан ауыр, қозғыш, гиперактивті, агрессивті балаларға аударылады. Көбінесе мұндай ерекшеліктер зорлық-зомбылықты бастан кешудің нәтижесі болып табылады. Зорлық-зомбылықтың басқа белгілері де болуы мүмкін: сөйлеудің тежелуі, көңіл-күй фонының төмендеуі, алаңдаушылық пен жылаушылық. Мұндай мінез-құлық ерекшеліктері бар балалар ересектердің назарын аудармайды, өйткені олардың мінез-құлқы неғұрлым қалыпты, олар тәртіпті сақтауға бейім. Мұндай балаларда аутогрессивті (онихофагия, трихотиломания, ернің тістеу, жараларын тырнау және т.б.) және қорғаныс (түкіру, қолды сілкіп тастау, көзімен жыпылықтау және т.б.) әрекеттерін кездестіруге болады. Балаға қатысты зорлық-зомбылықтың маңызды белгісі оның әдеттегі мінез-құлқының өзгеруі (аз икемділік, белсенділік, бұрынғы әрекеттерге қызығушылықты жоғалту және т.б.), ойындардан бас тарту немесе олардың жаңа тақырыптарының пайда болуы, көбінесе зорлық-зомбылық сипатын тікелей немесе жанама түрде көрсетеді.

Балаларға қатысты зорлық-зомбылық әрекеттерінің белгілері қарап-тексеру кезінде (тұрақты көгеру, сызаттар, күйіктер, жиі сынықтар және т.б.), сондай-ақ психологиялық әдіс-тәсілдер арқылы анықталуы мүмкін.



Балаларға қатысты зорлық-зомбылықтың нысандары

Балаларға қатысты зорлық-зомбылықтың нысандары

Э.Фромм зорлық-зомбылықтың келесідей түрлерін ажыратады: ойын түріндегі, дұшпандық, кекшіл, деструктивті, реактивті, өтемдік, садистік, архаикалық.

Ойын түріндегі зорлық-зомбылық әдетте балаларға арналған мекемелерде орын алады. Көп жағдайда бұл зорлық-зомбылық өзінің күші мен ептілігін көрсету, өзін-өзі растау үшін қолданылады, агрессияның ең аз патологиялық түрі. Зорлық-зомбылықтың бұл түріне мысал ретінде әртүрлі соғыс ойындары, күрес түрлері жатады.

Дұшпандық зорлық-зомбылық қызғаныш сезімдерімен байланысты және өте жойқын болуы мүмкін.

Кекшіл зорлық-зомбылық, реактивті зорлық-зомбылыққа қарағанда, қорғаныс функциясымен байланысты емес және, әдетте, нәтижесіз және жойқын болып табылады. Күш қолдану иррационалды функцияға ие, ол шынымен орындалған нәрсені қайтадан жасауға мүмкіндік беретін сияқты әсер береді.

Деструктивті зорлық-зомбылық бала мен ересек адамның арасында тұлға аралық қатынастардың бұзылуынан көрінеді, олар сенген нәрсеге көңілі қалуы нәтижесінде пайда болады.

Реактивті зорлық-зомбылық өмірді, ар-намысты, меншікті, бостандықты қорғауда көрінеді. Оның себебі - қорқыныш, ал мақсаты - жою емес, сақтау. Адамдар өздеріне қатысты қауіпті сезінеді және өз қорғанысы үшін басқа адамдарды өлтіруге және меншікті жоюға дайын болады, әлде өздерінен айырылған нәрселерді қайтаруға тырысады.

Өтемдік зорлық-зомбылық әлеуметтік тұрғыдан өзін-өзі жүзеге асыра алмаған адам үшін өндірістік қызметті алмастырушы ретінде болады. Ол өзін кез-келген жеке тұлғаға бағындырады және өзін онымен сәйкестендіреді, немесе өзінің жою қабілетін қолдана бастайды.



Садистік зорлық-зомбылық кез-келген тірі жанды толығымен басқару деген ниетпен көрінетін патологиямен байланысты. Сонымен қатар, басқа адамдарды ауырту тілегі маңызды емес және негізгі болып табылмайды.

Архаикалық зорлық-зомбылық, Э.Фроммның пікірінше адамның табиғатпен байланысын көрсетеді. Адам тұлғалық дамуға дейінгі өмір сүруіне қайта оралу арқылы өзінің сұрақтарына жауап іздейді, осылайша қалыпты тұрмыстық өмір мен уақыттан алшақтайды. Агрессия өзін тірі, күшті, ерекше, басқалардан жоғары сезінуге мүмкіндік береді.

Зорлық-зомбылықтың басқа түріне физикалық және психикалық түрі жатқызылады. Сондай-ақ ерекше түріне сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылықты атайды. Балаларға қатысты зорлық-зомбылық түрі көбінесе немқұрайлылық пен қараусыздық (қамқорлықтың болмауы) түрінде болады.

Көбінесе зорлық-зомбылықтың әртүрлері бір-бірімен сәйкес келеді, мұндай жағдайда зорлық-зомбылықты біріктірілген деп атайды...

Физикалық зорлық-зомбылық деп – денеге қасақана зиян келтіру, ауырсыну, физикалық зақым келтіруді атаймыз. Оның белгілері баланың оқшаулануы, ашуланшақтық, жылау және агрессивтілік болуы мүмкін; алдағы қарым-қатынастан, сондай-ақ белгілі бір адаммен (ересек, өзінен үлкен балалар, құрдасы) немесе топпен қарым-қатынасқа түсуден қорқады; нақты немесе белгілі бір жағдайлардан қорқу; физикалық әсердің іздерінің болуы. Физикалық әсердің іздері ( түрлі жарақаттар) қорлау немесе шектен тыс физикалық жазалаудың салдары болуы мүмкін. Сонымен қатар, олар ересек адамның балаға зиян келтіргісі келетін-келмейтініне қарамастан, физикалық зорлық-зомбылыққа жатады.

Психикалық зорлық-зомбылық - бұл ақыл-ой қасіретін қасақана жасау. Психикалық зорлық-зомбылық үнемі қорлау, ирония, елемеу, қорқыту, қоғамға қарсы әрекеттерге мәжбүрлеу түрінде көрінеді және балада ауыр эмоционалды стрессті тудырып, балада жағымсыз эмоциялардың басымдығы пайда болады, эмоционалды-ерікті саланың дамуын бұзады. Әдебиетте зорлық-зомбылықтың осы түріне қатысты «Психологиялық зорлық-зомбылық» және «Эмоционалдық зорлық-зомбылық» терминдері қолданылады. «Психикалық» ұғымын қолдану дұрысырақ, өйткені мұндай зорлық-зомбылық зардап шегушінің психологиясына емес, психикасына әсер етеді және эмоцияларға ғана емес, ойлау, ерік-жігер және басқа да психикалық функцияларға бағытталған.

Сексуалдық (жыныстық) зорлық-зомбылық дегеніміз ересек адамның 16 жасқа толмаған баланы кез-келген сексуалдық тәжірибеге қатыстыруы, ол наразылық білдіретініне немесе, керісінше, оны алғысы келетіндігіне қарамастан қатысуын білдіреді. Жыныстық зорлық-зомбылық дене шекарасын бұзбай (сексуалдық тақырыптардағы ашық әңгімелер, порнографиялық өнімдерді көрсету, т.б.) және олардың бұзылуымен (жыныстық қатынас, жыныстық қатынасқа түсуге мәжбүрлеу, сексуалды сипаттағы өзге де әрекеттер, зорлау, т.б.).

Қамқорлықтың болмауы (немқұрайлылық пен қараусыздық) зорлық-зомбылықтың бір түрі ретінде баланың негізгі өмірлік қажеттіліктеріне ішінара немесе толық қарамау арқылы көрінеді: физикалық (дұрыс тамақтану және киім, бақылау, қауіпсіздік, медициналық, қызмет көрсету) психологиялық (эмоционалды қолдау мен жағымды эмоцияларды алу) , білімге деген қажеттілік (баланың ерекшеліктерін ескере отырып оқу процесін ұйымдастыру).

Балаларға қатысты зорлық-зомбылықты қалай анықтауға болады. Балаларға қатысты зорлық-зомбылық психологиясы
Балаларға қатысты зорлық-зомбылық психологиясы

Қазіргі уақытта әрбір мемлекетте ескі құқық нормалаларының күші жойылуы, ал жаңа құқық нормаларының күшіне енуі мен анықталу үдерісінің аяқталмауы себебінен қоғамда саяси және экономикалық жағдайдың тұрақсыздығы орын алып жатыр. Мұндай жағдай аномия (грек.: «а»– жоққа шығару, «nomos»–заң) – тұрғындардың ертеңгі күнге деген сенімдерінің жоғалуы және қорқынышы деп аталады. Бұл зорлық-зомбылықпен ұштасатын макро және микроқоғамда адамдардың жау мен кінәлі адамдарды іздеуіне алып келеді. Бұл үдерістерге қатысты кері әсер ішкі сипатта, бірақ әдетте сыртқы сипатта, басқа адамдарға қатысты болады.

Мекемелерде, отбасыда зорлық-зомбылық құрбаны – балалар болады. Ғылыми зерттеулер нәтижесі бойынша, Еуропада ұл балаларға қарағанда, қыз балалар жиі қудалау құрбандары болады және 12 ден 16 жас аралығында мектептегі зорлық-зомбылық құрбандарының 80%-ы қыз балалар болады.

Бала құқықтары туралы Конвенцияның 16 бабына сәйкес қатысушы мемлекеттер баланың тәніне жасалатын немесе психологиялық түрдегі зорлық-зомбылықтың, қорлау немесе теріс қылықтардың барлық нысандарынан, қамқорлықтың жоқ болуынан немесе немқұрайды қараудан, дөрекі қараудан не болмаса пайдаланудан, ата-анасының, заңды қамқоршыларының немесе балаға қамқорлық жасаушы басқа адамның нәпсіқұмарлық қиянатынан қорғау мақсатында барлық заңды, әкімшілік, әлеуметтік және ағартушы шараларын қабылдайды.

Балаларға арналған жабық мекемелерде зорлық-зомбылық қаупі әсіресе жоғары болады, көп жағдайда балаларға қатысты зорлық-зомбылық фактілері анықталмайды. Мұның басты себебі - мамандардың балалармен жұмыс жасау дағдыларының жетіспеушілігі. Балаларға қатысты физикалық және психологиялық зорлық-зомбылықтың алдын алу және балалардың жан-жақты құқықтық қорғалуын қамтамасыз ету үшін мамандар зорлық-зомбылықтың қандай нысандары болатынын білуі керек, зорлық-зомбылықтың жоғары қаупі бар жағдайларды анықтай алуы және балалар мен ересектермен мақсатты сұхбат жүргізу дағдыларына ие болуы керек. Психологтарда этикалық нормаларды сақтай отырып зорлық-зомбылыққа ұшырау қаупі жоғары балалар тобын, сондай-ақ зорлық-зомбылық құрбаны болған балаларды анықтауға мүмкіндік беретін психологиялық әдістер жиынтығының болуы өте маңызды.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы зорлық-зомбылықты өз-өзіне, басқа адамға, адамдар тобына қарсы бағытталған нақты физикалық күшті немесе билікті қасақана пайдалану немесе қорқыту ретінде қарастырады.

Зорлық-зомбылық әрекеттері:

  • белгілі бір мақсатқа жету құралы;

  • құпия қажеттілікті алмастырушы және қызметті ауыстыру, сондай-ақ психологиялық демалу әдісі;

  • өзін-өзі тану және өзін растау қажеттілігін қанағаттандыру құралы болуы мүмкін.

Зорлық-зомбылыққа әсер етудің үш типі қарастырылады:

  • өзін-өзін агрессормен сәйкестендіру және оған ұқсау;

  • қорғану;

  • алғашқы қажеттіліктерден бас тарту ретіндегі реакция.

Көмек түрлері

Егер сіз отбасыдағы зорлық-зомбылықтың құрбаны немесе куәгері болсаңыз, қайғылы жағдай күтпеңіз

Арнаулы әлеуметтік қызметтер

Тізімі:

- әлеуметтік - тұрмыстық қызметтер
- әлеуметтік - медициналық
- әлеуметтік - психологиялық
- әлеуметтік - педагогикалық
- әлеуметтік - еңбек
- әлеуметтік - мәдени
- әлеуметтік - құқықтық

Халықты әлеуметтік қорғау саласында арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету стандарттарын бекіту туралы (сілтеме)
Сізге көмек қажет пе?

Егер Сіз тұрмыстық зорлық-зомбылық құрбаны болсаңыз

Сіз 102 нөмірі арқылы құқық қорғау органдарына немесе аймақтық дағдарыс орталығына жүгіне аласыз. Сіздің арнаулы әлеуметтік көмектер, қорғау мен көмек алға құқығыңыз бар. Полицияға жүгінген кезде Сіздің арыз жазуға, сот-медициналық сараптамадан өтуге жолдама алуға, қорғау нұсқамасын алуға және өз конституциялық құқықтарыңыз бен мүдделеріңізді қорғау үшін сотқа жүгінуге құқығыңыз бар.